Temel Haber
Yapay zekâ tartışmalarında yerli topluluklar çoğu zaman riskler üzerinden anılıyor. Kültürel bilginin izinsiz kullanılması, geleneklerin tek tipleştirilmesi ve dijital dışlanma bu endişelerin başında geliyor. Ancak Avustralya’daki bazı araştırmacılar ve gelenek sahipleri, yapay zekânın yalnızca tehdit değil, doğru kurallarla kullanıldığında kültürel bilginin gelecek kuşaklara aktarılması için güçlü bir araç da olabileceğini savunuyor.
Batı Avustralya’daki Kimberley bölgesinde Wororra halkıyla yürütülen çalışmalarda dikkat çeken nokta şu: Binlerce yıllık bir kültüre sahip olmak, o kültürün değişime kapalı olduğu anlamına gelmiyor. Araştırmacılara göre yerli toplulukların bilgiyi sözlü, kolektif ve kuşaklar arası aktarma biçimi, onları yapay zekâya sanılandan daha yakın hale getirebilir.
BİLGİ ARŞİVDE KALDI
Wororra kültüründe bilgi yalnızca yazılı metinlere dayanarak korunmuyor. Dil, şarkılar, mitler, sanat, dans ve törenler yoluyla kuşaktan kuşağa aktarılıyor. Toplumsal kurallar, soy bağları, tarihsel kayıtlar ve kültürel uygulamalar yaşayan hafızada taşınıyor. Bu nedenle araştırmacılara göre bu tür bir bilgiyi topluluğa geri döndürmek için klasik arşiv ya da kütüphane modeli her zaman yeterli olmuyor.
Yıllar boyunca Wororra hukuk insanı Sam Woolagoodja’nın antropologlar, dilbilimciler ve belgeselcilerle paylaştığı çok sayıda kayıt, not ve çeviri bugün farklı kurumlarda tutuluyor. Bu belgeler yalnızca kültürel miras açısından değil, aynı zamanda güncel yönetim süreçleri için de önem taşıyor. Çünkü soy kayıtları, kimin hangi toprak üzerinde söz hakkı olduğunu belirlemede; kültürel miras verileri ise yerli hakları ve arazi kararlarında rol oynuyor.
YAPAY ZEKÂ NE SAĞLADI?
Araştırmacılar, Sam Woolagoodja’nın arşivlerde dağınık halde bulunan kültürel mirasını yeniden bir araya getirmek için üretken yapay zekâdan yararlanmaya başladı. Kullanılan sistem, eski saha notlarındaki zor el yazılarını çözmede, farklı kaynaklardaki soy bilgilerini karşılaştırmada ve yüzlerce PDF taramasını düzenlemede yardımcı oldu. Normalde aylar sürebilecek işler saatler içinde tamamlandı.
Asıl önemli değişim ise yapay zekânın açık internet yerine yalnızca güvenilir ve seçilmiş kaynaklar içinde çalıştırılmasıyla yaşandı. Yayımlanmış araştırmalar, doğrulanmış arşiv belgeleri ve topluluk tarafından onaylanmış kayıtlarla sınırlandırılan bu kapalı yapı sayesinde, kültürel bilgiye daha kontrollü ve güvenilir bir biçimde soru-cevap yöntemiyle ulaşmak mümkün hale geldi.
SINIRLAR VE YENİ MODEL
Bununla birlikte araştırmacılar, genel amaçlı yapay zekâ sistemlerinin ciddi eksikleri olduğunun altını çiziyor. Bu sistemler kültürel kuralları, yaşa ya da cinsiyete göre sınırlandırılmış bilgileri ve yerli veri egemenliği ilkelerini kendiliğinden anlayamıyor. Üstelik zaman zaman hatalı bilgileri son derece emin bir dille sunabiliyor.
Bu yüzden hedef, topluluğun denetiminde çalışan kapalı bir yapay zekâ sistemi kurmak. Böyle bir modelde kaynaklar doğrulanmış, kültürel açıdan uygun ve topluluk tarafından kabul edilmiş olacak. Amaç sözlü geleneğin yerini almak değil; özellikle ülkelerinden ve kültürel merkezlerinden uzakta yaşayan genç kuşakların miraslarıyla konuşarak bağ kurabileceği yeni bir yol açmak.
Araştırmacılara göre kültür bir müze vitrini değil. Yaşayan, değişen ve konuşuldukça var olan bir yapı. Yapay zekâ da, kontrol toplulukların elinde kaldığı sürece, bu aktarımın yeni araçlarından biri olabilir.
